धातु (पठ्, गम्, नम्, दृश्/पश्य, खाद्, लिख्, वद्, क्रीड्, धाव्, हस्, स्था, पा, दा, नी, भू आदि) के लट्, लङ् और लृट् लकार
दृश् (पश्य) धातु (देखना) – परस्मैपदी
1. लट् लकार (वर्तमान काल) — देखता है
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | पश्यति | पश्यतः | पश्यन्ति | वह देखता है / वे दोनों देखते हैं / वे देखते हैं |
मध्यम | पश्यसि | पश्यथः | पश्यथ | तुम देखते हो |
उत्तम | पश्यामि | पश्यावः | पश्यामः | मैं देखता हूँ / हम दोनों देखते हैं / हम देखते हैं |
2. लङ् लकार (भूतकाल) — देखा
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | अपश्यत् | अपश्यताम् | अपश्यन् | उसने देखा |
मध्यम | अपश्यः | अपश्यतम् | अपश्यत | तुमने देखा |
उत्तम | अपश्यम् | अपश्याव | अपश्याम | मैंने देखा |
3. लृट् लकार (भविष्यत्काल) — देखेगा
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | द्रक्ष्यति | द्रक्ष्यतः | द्रक्ष्यन्ति | वह देखेगा |
मध्यम | द्रक्ष्यसि | द्रक्ष्यथः | द्रक्ष्यथ | तुम देखोगे |
उत्तम | द्रक्ष्यामि | द्रक्ष्यावः | द्रक्ष्यामः | मैं देखूँगा |
4. लोट् लकार (आज्ञार्थक) — देखो / देखे
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | पश्यतु | पश्यताम् | पश्यन्तु | वह देखे |
मध्यम | पश्य | पश्यतम् | पश्यत | तुम देखो |
उत्तम | पश्यानि | पश्याव | पश्याम | मैं देखूँ / आओ, हम देखें |
5. विधिलिङ् लकार — देखना चाहिए / देखे
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | पश्येत् | पश्येताम् | पश्येयुः | वह देखे / उसे देखना चाहिए |
मध्यम | पश्येः | पश्येतम् | पश्येत | तुम देखो / तुम्हें देखना चाहिए |
उत्तम | पश्येयम् | पश्येव | पश्येम | मैं देखूँ / हमें देखना चाहिए |
याद रखने का आसान तरीका
लकार | उदाहरण | हिन्दी |
लट् | पश्यति | देखता है |
लङ् | अपश्यत् | देखा |
लृट् | द्रक्ष्यति | देखेगा |
लोट् | पश्यतु | देखे / देखो |
विधिलिङ् | पश्येत् | देखना चाहिए |
उदाहरण वाक्य
लट् – बालकः पुस्तकं पश्यति। (बालक पुस्तक देखता है।)
लङ् – बालकः पुस्तकम् अपश्यत्। (बालक ने पुस्तक देखी।)
लृट् – बालकः पुस्तकं द्रक्ष्यति। (बालक पुस्तक देखेगा।)
लोट् – हे बालक! पुस्तकं पश्य। (हे बालक! पुस्तक देखो।)
विधिलिङ् – छात्रः ध्यानेन पश्येत्। (छात्र को ध्यान से देखना चाहिए।)
पठ् धातु (पढ़ना) – परस्मैपदी
(1) लट् लकार (वर्तमान काल) – पढ़ता है
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | पठति | पठतः | पठन्ति | वह पढ़ता है / वे दोनों पढ़ते हैं / वे पढ़ते हैं |
मध्यम | पठसि | पठथः | पठथ | तुम पढ़ते हो |
उत्तम | पठामि | पठावः | पठामः | मैं पढ़ता हूँ / हम दोनों पढ़ते हैं / हम पढ़ते हैं |
(2) लङ् लकार (भूतकाल) – पढ़ा
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | अपठत् | अपठताम् | अपठन् | उसने पढ़ा |
मध्यम | अपठः | अपठतम् | अपठत | तुमने पढ़ा |
उत्तम | अपठम् | अपठाव | अपठाम | मैंने पढ़ा |
(3) लृट् लकार (भविष्यत्काल) – पढ़ेगा
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | पठिष्यति | पठिष्यतः | पठिष्यन्ति | वह पढ़ेगा |
मध्यम | पठिष्यसि | पठिष्यथः | पठिष्यथ | तुम पढ़ोगे |
उत्तम | पठिष्यामि | पठिष्यावः | पठिष्यामः | मैं पढ़ूँगा |
(4) लोट् लकार (आज्ञार्थक) – पढ़ो / पढ़े
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | पठतु | पठताम् | पठन्तु | वह पढ़े |
मध्यम | पठ | पठतम् | पठत | तुम पढ़ो |
उत्तम | पठानि | पठाव | पठाम | मैं पढ़ूँ / आओ, हम पढ़ें |
(5) विधिलिङ् लकार – पढ़ना चाहिए
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | पठेत् | पठेताम् | पठेयुः | वह पढ़े / उसे पढ़ना चाहिए |
मध्यम | पठेः | पठेतम् | पठेत | तुम पढ़ो / तुम्हें पढ़ना चाहिए |
उत्तम | पठेयम् | पठेव | पठेम | मैं पढ़ूँ / हमें पढ़ना चाहिए |
उदाहरण
लट् – छात्रः पुस्तकं पठति। (छात्र पुस्तक पढ़ता है।)
लङ् – छात्रः पुस्तकम् अपठत्। (छात्र ने पुस्तक पढ़ी।)
लृट् – छात्रः पुस्तकं पठिष्यति। (छात्र पुस्तक पढ़ेगा।)
लोट् – हे छात्र! पुस्तकं पठ। (हे छात्र! पुस्तक पढ़ो।)
विधिलिङ् – छात्रः प्रतिदिनं पठेत्। (छात्र को प्रतिदिन पढ़ना चाहिए।)
गम् धातु (जाना) – परस्मैपदी
अर्थ: जाना (To go)
1. लट् लकार (वर्तमान काल) — जाता है
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति | वह जाता है / वे दोनों जाते हैं / वे जाते हैं |
मध्यम | गच्छसि | गच्छथः | गच्छथ | तुम जाते हो |
उत्तम | गच्छामि | गच्छावः | गच्छामः | मैं जाता हूँ / हम दोनों जाते हैं / हम जाते हैं |
उदाहरण:
बालकः विद्यालयं गच्छति।
(बालक विद्यालय जाता है।)
2. लङ् लकार (भूतकाल) — गया
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | अगच्छत् | अगच्छताम् | अगच्छन् | वह गया / वे दोनों गए / वे गए |
मध्यम | अगच्छः | अगच्छतम् | अगच्छत | तुम गए |
उत्तम | अगच्छम् | अगच्छाव | अगच्छाम | मैं गया / हम दोनों गए / हम गए |
उदाहरण:
रामः ग्रामम् अगच्छत्।
(राम गाँव गया।)
3. लृट् लकार (भविष्यत्काल) — जाएगा
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | गमिष्यति | गमिष्यतः | गमिष्यन्ति | वह जाएगा / वे दोनों जाएँगे / वे जाएँगे |
मध्यम | गमिष्यसि | गमिष्यथः | गमिष्यथ | तुम जाओगे |
उत्तम | गमिष्यामि | गमिष्यावः | गमिष्यामः | मैं जाऊँगा / हम दोनों जाएँगे / हम जाएँगे |
उदाहरण:
सः दिल्लीं गमिष्यति।
(वह दिल्ली जाएगा।)
4. लोट् लकार (आज्ञार्थक) — जाओ / जाए
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | गच्छतु | गच्छताम् | गच्छन्तु | वह जाए / वे दोनों जाएँ / वे जाएँ |
मध्यम | गच्छ | गच्छतम् | गच्छत | तुम जाओ / तुम दोनों जाओ / तुम सब जाओ |
उत्तम | गच्छानि | गच्छाव | गच्छाम | मैं जाऊँ / आओ, हम जाएँ |
उदाहरण:
हे छात्र! विद्यालयं गच्छ।
(हे छात्र! विद्यालय जाओ।)
5. विधिलिङ् लकार — जाना चाहिए / जाए
पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | हिन्दी |
प्रथम | गच्छेत् | गच्छेताम् | गच्छेयुः | वह जाए / उसे जाना चाहिए |
मध्यम | गच्छेः | गच्छेतम् | गच्छेत | तुम जाओ / तुम्हें जाना चाहिए |
उत्तम | गच्छेयम् | गच्छेव | गच्छेम | मैं जाऊँ / हमें जाना चाहिए |
उदाहरण:
छात्रः समये विद्यालयं गच्छेत्।
(छात्र को समय पर विद्यालय जाना चाहिए।)
याद रखें
लकार | प्रथम पुरुष एकवचन | हिन्दी |
लट् | गच्छति | जाता है |
लङ् | अगच्छत् | गया |
लृट् | गमिष्यति | जाएगा |
लोट् | गच्छतु | जाए |
विधिलिङ् | गच्छेत् | जाना चाहिए |
इसमें निम्न धातुएँ शामिल होंगी—
पठ् (पढ़ना)
गम् (जाना)
नम् (नमस्कार करना)
दृश्/पश्य (देखना)
लिख् (लिखना)
खाद् (खाना)
वद् (बोलना)
क्रीड् (खेलना)
धाव् (दौड़ना)
हस् (हँसना)
स्था (खड़ा होना)
भू (होना)
दा (देना)
नी (ले जाना)
पा (पीना)
कृ (करना)
स्मृ (स्मरण करना)
श्रु (सुनना)
जि (जीतना)
सेव् (सेवा करना)
लभ् (प्राप्त करना)
चर् (चलना/भ्रमण करना)
त्यज् (त्यागना)
वस् (रहना)
अस् (होना)
No comments:
Post a Comment