lass 9 Sanskrit Chapter 3 Question Answer
9th आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः पाठ 3 प्रश्न
१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-
(क) मातामही कस्य कथां श्रावितवती ?
(ख) नामदेवस्य गुरु: नामदेवं किम् अध्यापितवान्?
(ग) नामदेव: कया भावनया धावनं कृतवान्?
(घ) बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते ?
(ङ) कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ ?
(च) तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ इति वाक्ये ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः ?
(छ) कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ ?
(ज) ‘मातामही तं प्रसड्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च । ‘ इति वाक्ये ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति?
उत्तर:
(क) मातामही पुण्यश्लोकस्य नामदेवमहाराजस्य कथां श्रावितवती।
(ख) नामदेवस्य गुरुः नामदेवं अध्यापितवान् यत्- ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति ।
(ग) नामदेवः करुणया भावनया धावनं कृतवान् ।
(घ) अपराधभावनया बालकयोः मुखे ग्लाने संजायते ।
(ङ) तौ सङ्कल्पं कृतवन्तौ यत् – अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीड़ा न भवेत् तथा च कस्यापि पीडां निवारयितुं प्रयतामहे ।
(च) ‘तम्’ इति सर्वनामशब्द: शुनकस्य कृते प्रयुक्तः ।
(छ) कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।
(ज) ‘तौ’ इति शब्दः द्वितीया विभक्तौ अस्ति ।
२. अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन परिवर्त्य पुनः लिखत-
यथा – नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गच्छति ।
नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गतवान्।
(क) नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापयति ।
(ख) नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति ।
(ग) गुरु: विसोबा तम् अध्यापयति।
(घ) अहं शृणोमि।
(ङ) सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति।
(च) नामदेव : शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति ।
उत्तर:
(क) नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान् ।
(ख) नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान्।
(ग) गुरु: बिसोबा तम् अध्यापितवान्।
(घ) अहं श्रुतवान् / श्रुतवती ।
(ङ) सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः।
(च) नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
३. अधोलिखितानि कथनानि कः / का/कं / कां च प्रति कथयति इति लिखत-
उत्तर:
(क) कथां श्रोतुम् इच्छतः वा? – मातामही – कपिलं माधवीं च प्रति।
(ख) अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति । – माधवी – मातामहीं प्रति।
(ग) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति? – कपिलः – मातामहीं प्रति ।
(घ) अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु। – गुरुः बिसोबा – नामदेव प्रति।
(ङ) नैवेद्यं गृह्यतां देव-भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। – मातामही – कपिलं माधवीं च प्रति।
(च) धिक् शुनकम्। – कपिलः – मातामहीं प्रति ।
(छ) नामदेवस्य कियत् दुःखं माधवी जातं स्यात् खलु? – माधवी – कपिलं प्रति।
(ज) किं घृतपात्रम् आधृत्य ? – कपिलः माधवी च, मातामहीं प्रति।
(झ) अद्य अहं ज्ञातवान् यत् कपिलः सर्वेषु ईश्वरः निसति इति । – कपिलः – मातामहीं प्रति ।
(ञ) उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम् । – पाण्डुरङ्गः, नामदेवं प्रति।
४. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
यथा- पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य मित्रम् आसीत्।
पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत्?
(क) देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
(ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति ।
(ग) शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान् ।
(घ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
(ङ) आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।
उत्तर:
(क) देवः कं परितः भवति स्म ?
(ख) ईश्वरः केषु निवसति ?
(ग) शुनकः आगत्य मुखे कां धृत्वा धावितवान्?
(घ) शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतवान् ?
(ङ) आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः कः ?
५. घटनाक्रमानुसारं लिखत-
(क) नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
(ख) नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।
(ग) नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान् ।
(घ) शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
(ङ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
(च) नामदेव मन्दिरं गतवान् ।
उत्तर:
(च) नामदेवः मन्दिरं गतवान्।
(ग) नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
(क) नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
(घ) शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
(ख) नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।
(ङ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरड्गः आविर्भूतवान्।
६. कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत-
आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः
आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः । …………. (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः। ……….. (शर्करा) विना कथं शक्यते । शीघ्रमेव ……….. (आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। ………
(आपण) निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति । शर्करा महानसे स्थापिता । ………. (शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः । पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता । …….. (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति । अधुना ……….. (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति । धिक् ………. (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, ……. (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः । …….. (पायस) सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः । तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहास : विलसति ।
उत्तर:
आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः । क्षीरेण (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्करां (शर्करा) विना कथं शक्यते । शीघ्रमेव आपणं (आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु । आपणं (आपण) निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति । शर्करा महानसे स्थापिता । शर्करां (शर्करा) परित: पिपीलिका: आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता । मधुरं (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति । अधुना पायसं (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति । धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, तेन (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन (पायस) सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः । तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।
८. एतेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत-
यथा-महान् आत्मा, तेषां महात्मनाम्
(क) घृतस्य पात्रम्, तत् …………………………..
(ख) पाषाणस्य खण्डः, तम् …………………………..
(ग) प्रियः सुहृद् …………………………..
(घ) उदरे वेदना …………………………..
(ङ) स्वीयः व्यवहारः …………………………..
(च) जीवनस्य मूल्यानि …………………………..
(छ) मातुलस्य गृहम्, तत् …………………………..
(ज) नरेषु रत्नानि इव, तेषाम् …………………………..
(झ) स्वीयं कर्तृत्वम्, तेन …………………………..
(ञ) अपराधस्य भावना, तया …………………………..
(ट) गुरोः उपदेश:, तम् …………………………..
(ठ) दिने दिने …………………………..
(ड) राजा ऋषि: इव, तेषाम् …………………………..
उत्तर:
(क) घृतस्य पात्रम्, तत् – घृतपात्रम्
(ख) पाषाणस्य खण्डः, तम् – पाषाणखण्डम्
(ग) प्रियः सुहृद् – प्रियसखा
(घ) उदरे वेदना – उदरवेदना
(ङ) स्वीयः व्यवहारः – स्वव्यवहारः
(च) जीवनस्य मूल्यानि – जीवनमूल्यानि
(छ) मातुलस्य गृहम्, तत् – मातुलगृहम्
(ज) नरेषु रत्नानि इव, तेषाम् – नररत्नानाम्
(झ) स्वीयं कर्तृत्वम्, तेन – स्वकर्तृत्वेन
(ञ) अपराधस्य भावना, तया – अपराधभावनया
(ट) गुरो: उपदेश:, तम् – गुरूपदेशम्
(ठ) दिने दिने – प्रतिदिनम्
(ड) राजा ऋषिः इव, तेषाम् – राजर्षीणाम्
No comments:
Post a Comment