शारदा | कक्षा ९ | पञ्चमः पाठः
एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
सम्पूर्ण प्रश्नोत्तराणि
पाठ-परिचयः
इस पाठ में अध्यापक और विद्यार्थियों के बीच कृत्रिम बुद्धि (Artificial Intelligence) के विषय में वार्तालाप प्रस्तुत किया गया है। इसमें AI के स्वरूप, उपयोग, लाभ तथा सीमाओं की चर्चा की गई है।
पाठस्य शीर्षकस्य अर्थः
"एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी" का अर्थ है कि कृत्रिम बुद्धि मानव-बुद्धि की सहायक है, प्रतिस्पर्धी नहीं।
अभ्यासः १ — पूर्णवाक्येन उत्तराणि
(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति?
उत्तरम्:
यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति कथ्यते।
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
उत्तरम्:
चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्रम्, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि इत्यादीनि उदाहरणानि उक्तवान्।
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
उत्तरम्:
प्रौद्योगिकीविशारदाः यन्त्राधिगमेन तथा गहनाधिगमेन यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति।
(घ) ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति?
उत्तरम्:
‘डेटासेट्’ यन्त्राणां पाठशाला अस्ति।
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
उत्तरम्:
कृतकबुद्धिः शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे तथा मनोरञ्जने प्रयुज्यते।
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
उत्तरम्:
दीक्षा, स्वयम्, पी.एम्.-ईविद्या, चैट्बोट् तथा भाषानुवादोपकरणानि शिक्षायां प्रयुज्यन्ते।
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति?
उत्तरम्:
अशुद्धदत्तांशस्य कारणेन निष्कर्षाः अपि पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः पूर्वग्रहः इति कथ्यते।
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति?
उत्तरम्:
कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन साइबर-अपराधाः भवन्ति तथा डीप-फेक् इत्यस्य भयम् अपि अस्ति।
(झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
उत्तरम्:
कृतकबुद्धिः मानवस्य सहायिका भवेत्, मानवस्य नियन्ता न भवेत्।
अभ्यासः २ — मेलनम्
| स्तम्भः अ | स्तम्भः ब |
|---|---|
| चैट-जीपीटी | संवादयन्त्रम् |
| डीप-फेक् | मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् |
| शिक्षकः | नैतिकतायाः शिक्षाम् करोति |
| एलेक्सा | गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति |
| डेटासेट् | यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| दीक्षा | ए.आई.-आधारित-शिक्षाप्रणाली |
| अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् | अपराधशमनाय प्रयोगः |
| गूगल-मानचित्रम् | पथनिर्देशनं करोति |
| पूर्वग्रहः | पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् |
| डॅल्ल्-ई | चित्रोत्पादनाय ए.आई.-अनुप्रयोगः |
अभ्यासः ३ — रिक्तस्थान-पूरणम्
- यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
- चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि कृतकबुद्धेः उदाहरणानि सन्ति।
- यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः सम्वादयन्त्रम् इति उच्यते।
- यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वाग्रहः करोति।
- शिक्षकः सदैव करुणां विवेकं च शिक्षयति।
- कृतकबुद्धियुक्तानि यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणम् प्राप्नुवन्ति।
- मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप-फेक् इति कथ्यते।
- ड्रोनस्य माध्यमेन बीजवपनं कृषिक्षेत्रे भवति।
- विवेकहीनतया कृतकबुद्धेः उपयोगेन नैतिकता हानिं प्राप्नोति।
अभ्यासः ५ — शुद्धम् / अशुद्धम्
(क) आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुत। — अशुद्धम्
(ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति। — अशुद्धम्
(ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति। — शुद्धम्
(घ) अक्षतः चैट्बोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति। — अशुद्धम्
(ङ) ए.आई. डीप-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति। — शुद्धम्
(च) आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति। — शुद्धम्
(छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैट्बोट् वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति। — शुद्धम्
अभ्यासः ६ — चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि
- चित्रे एकः कृतकबुद्धियुक्तः रोबोट् दृश्यते।
- यन्त्रः मानवेन सह वार्तालापं करोति।
- पृष्ठभूमौ संगणकयन्त्राणि दृश्यन्ते।
- कृतकबुद्धिः मानवस्य कार्यं सुकरं करोति।
- कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति।
अभ्यासः ७ — कर्तृपदं क्रियापदं च
| वाक्यम् | कर्तृपदम् | क्रियापदम् |
|---|---|---|
| आर्यः संगणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत् | आर्यः | कुर्वन् आसीत् |
| यशिका उपयोगान् वर्णयति | यशिका | वर्णयति |
| शिक्षकः सूचयति | शिक्षकः | सूचयति |
| अथर्वः ज्ञानं दत्तवान् | अथर्वः | दत्तवान् |
| वेदः दोषान् विवेचयति | वेदः | विवेचयति |
अभ्यासः ८ — विशेषणं विशेष्यं च
| वाक्यम् | विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|---|
| अद्यतनं संगणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति | अद्यतनम्, अतिसक्रियम् | संगणकयन्त्रम् |
| वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत् | गम्भीरम् | गवेषणम् |
| यशिकायाः प्रस्तुतिः सुबोधा आसीत् | सुबोधा | प्रस्तुतिः |
| शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत् | सुस्पष्टः | सन्देशः |
| आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत् | आधुनिकः | दृष्टिकोणः |
परीक्षा हेतु महत्वपूर्ण बिन्दु
- कृतकबुद्धिः = Artificial Intelligence (AI)
- डेटासेट् = Dataset
- यन्त्राधिगमः = Machine Learning
- गहनाधिगमः = Deep Learning
- पूर्वग्रहः = Bias
- डीप-फेक् = Deepfake
- चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, जेमिनि, गूगल-मानचित्रम् AI के उदाहरण हैं।
- पाठ का मुख्य सन्देश: “कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति, न प्रतिस्पर्धिनी।”
