Sanskrit शारदा Class 9 Question Answer Chapter 3 Sharada CBSE
कक्षा 9 संस्कृत (शारदा) – पाठ 3
अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि
आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत
(क) मातामही कस्य कथां श्रावितवती?
उत्तरम् – मातामही नामदेवमहाराजस्य कथां श्रावितवती।
(ख) नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान्?
उत्तरम् – नामदेवस्य गुरुः विसोबा नामदेवम् अध्यापितवान् यत् ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपितु सर्वेषु भूतेषु निवसति।
(ग) नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान्?
उत्तरम् – नामदेवः करुणया धावनं कृतवान्।
(घ) बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते?
उत्तरम् – अपराधभावनया बालकयोः मुखे म्लाने संजाते।
(ङ) कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ?
उत्तरम् – तौ सङ्कल्पं कृतवन्तौ यत् कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यतः।
(च) ‘तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ’ इति वाक्ये ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः?
उत्तरम् – ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः।
(छ) कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ?
उत्तरम् – कपिलः माधवी च मातुलगृहं गतवन्तौ।
(ज) ‘मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च’ इति वाक्ये ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति?
उत्तरम् – ‘तौ’ इति शब्दः द्वितीया विभक्तौ द्विवचने अस्ति।
2. अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन परिवर्त्य पुनः लिखत
(क) नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापयति।
उत्तरम् – नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
(ख) नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति।
उत्तरम् – नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान्।
(ग) गुरुः विसोबा तम् अध्यापयति।
उत्तरम् – गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान्।
(घ) अहं शृणोमि।
उत्तरम् – अहं शृतवान्। (स्त्रीलिङ्गे – शृतवती)
(ङ) सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति।
उत्तरम् – सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः।
(च) नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति।
उत्तरम् – नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
3. कः/का – कं/कां प्रति कथयति
| कथनम् | वक्ता | श्रोता |
|---|---|---|
| कथां श्रोतुम् इच्छतः वा? | मातामही | कपिलः, माधवी |
| अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान्। | माधवी | मातामही |
| किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति? | कपिलः | मातामही |
| अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु। | विसोबा | नामदेवः |
| नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। | नामदेवः | पाण्डुरङ्गः |
| धिक् शुनकम्। | कपिलः | मातामही |
| नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु? | माधवी | मातामही |
| किं घृतपात्रम् आधृत्य? | कपिलः, माधवी | मातामही |
| अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति। | कपिलः | मातामही |
| उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। | पाण्डुरङ्गः | नामदेवः |
4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणम्
(क) देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
प्रश्नः – देवः कं परितः भवति स्म?
(ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति।
प्रश्नः – ईश्वरः केषु निवसति?
(ग) शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्।
प्रश्नः – शुनकः आगत्य कुत्र रोटिकां धृत्वा धावितवान्?
(घ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
प्रश्नः – शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतवान्?
(ङ) आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः।
प्रश्नः – आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः कः?
5. घटनाक्रमानुसारं लिखत
- नामदेवः मन्दिरं गतवान्।
- नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
- नामदेवः मन्त्रं उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
- शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
- नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।
- शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
6. उचितविभक्तिं योजयित्वा पूरयत
उत्तराणि
- क्षीरेण
- शर्करया
- आपणं
- आपणं
- शर्कराम्
- मधुरेण
- पायसम्
- अन्यान् मधुरपदार्थान्
- तेन
- पायसेन
उपपदविभक्ति-नियमाः
- प्रति → द्वितीया
- विना → द्वितीया / तृतीया
- निकषा → द्वितीया
- परितः → द्वितीया
- सह → तृतीया
- धिक् → द्वितीया
7. क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत
| मूलरूपम् | क्तवतुरूपम् |
|---|---|
| अददात् | दत्तवती |
| अजीवन् | जीवितवन्तः |
| अकरोत् | कृतवान् |
| अकुर्वन् | कृतवन्तः |
| अपूजयन् | पूजितवन्तः |
| अक्षिपत् | क्षिप्तवान् |
| अक्षिपन् | क्षिप्तवन्तः |
| अम्रियन्त | मृतवन्तः |
| अभवन् | भूतवन्तः |
| अवदत् | उक्तवती |
| अरोपयत् | रोपितवती |
| अशोधयन् | शोधितवन्तः |
8. समस्तपदानि लिखत
| विग्रहः | समस्तपदम् |
|---|---|
| घृतस्य पात्रम् | घृतपात्रम् |
| पाषाणस्य खण्डः | पाषाणखण्डम् |
| प्रियः सुहृत् | प्रियसुहृत् |
| उदरे वेदना | उदरवेदना |
| स्वीयः व्यवहारः | स्वीयव्यवहारेण |
| जीवनस्य मूल्यानि | जीवनमूल्यानि |
| मातुलस्य गृहम् | मातुलगृहम् |
| नरेषु रत्नानि इव | नररत्नानाम् |
| स्वीयं कर्तृत्वम् | स्वकर्तृत्वेन |
| अपराधस्य भावना | अपराधभावनया |
| गुरोः उपदेशः | गुरूपदेशम् |
| दिने दिने | प्रतिदिनम् |
| राजा ऋषिः इव | राजर्षीणाम् |
शब्दार्थाः
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थ |
|---|---|
| अनुधावितवान् | पीछे दौड़ा |
| अनुपालितवान् | पालन किया |
| अपहृत्य | चुराकर |
| आविर्भूतवान् | प्रकट हुआ |
| आलिङ्गनं कृतवन्तौ | गले मिले |
| ऋजुता | सरलता |
| करुणया | दया से |
| कायः | शरीर |
| घृतम् | घी |
| दण्डितवन्तौ | दण्ड दिया |
| नैवेद्यम् | भोग / प्रसाद |
| निकषा | समीप |
| निमील्य | बन्द करके |
| पाषाणखण्डम् | पत्थर का टुकड़ा |
| पुण्यश्लोकः | पुण्य चरित्र वाला |
| प्रसवित्री | जन्म देने वाली |
| बुभुक्षितः | भूखा |
| भक्षितवान् | खाया |
| मातुलः | मामा |
| म्लाने | कुम्हलाया हुआ |
| लगुडम् | लाठी |
| शिक्षाप्रदा | शिक्षा देने वाली |
| सुहृत् | मित्र |
मुख्य सन्देश
“आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः।”
अर्थात् जो सभी प्राणियों में अपने समान आत्मभाव देखता है, वही सच्चा पण्डित कहलाता है। नामदेव महाराज की कथा हमें दया, करुणा, प्रेम तथा सभी जीवों के प्रति सम्मान का संदेश देती है।
No comments:
Post a Comment