कक्षा 9 संस्कृत (शारदा) – पाठ 2 : सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः
Sanskrit शारदा Class 9 Question Answer Chapter 2 Sharada CBSE
अभ्यास-प्रश्नोत्तराणि
1. एकपदेन उत्तरत
(क) वास्तविकसुखस्य आधारः कः?
उत्तरम् – धर्मः
(ख) कस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति?
उत्तरम् – अर्थस्य
(ग) स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति?
उत्तरम् – त्रिविधः
(घ) कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः?
उत्तरम् – अनैतिकः
(ङ) स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते?
उत्तरम् – स्वाभिमानस्य
(च) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते?
उत्तरम् – घटः
2. पूर्णवाक्येन उत्तरत
(क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इति प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते?
उत्तरम् – “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इति प्रसिद्धं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते।
(ख) सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्?
उत्तरम् – सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा तथा स्वास्थ्यसेवा इत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्।
(ग) ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम्?
उत्तरम् – ब्राह्मे मुहूर्ते धर्मस्य च अर्थस्य च चिन्तनम् आवश्यकम्।
(घ) जनः केन स्वावलम्बी भवति?
उत्तरम् – जनः सञ्चयस्य अभ्यासेन स्वावलम्बी भवति।
(ङ) लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते?
उत्तरम् – लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते।
3. वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनम्
| वाक्यम् | ग्रन्थः |
|---|---|
| जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः | चाणक्यनीतिः |
| ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत् | गरुडपुराणम् |
| सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् | मनुस्मृतिः |
| सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः | अर्थशास्त्रम् |
उत्तरम् –
(क) चाणक्यनीतिः
(ख) गरुडपुराणम्
(ग) मनुस्मृतिः
(घ) अर्थशास्त्रम्
4. रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्
(क) सुखस्य मूलं धर्मः।
प्रश्नः – कस्य मूलं धर्मः?
(ख) दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।
प्रश्नः – कयोः चिन्तनम् आवश्यकम्?
(ग) सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्।
प्रश्नः – केन एव धनार्जनं करणीयम्?
(घ) अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।
प्रश्नः – कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः?
(ङ) संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
प्रश्नः – संकटकाले कः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते?
5. उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत
| धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| विद् | विद्यते | विद्येते | विद्यन्ते |
| लभ् | लभते | लभेते | लभन्ते |
| अपेक्ष् | अपेक्षते | अपेक्षेते | अपेक्षन्ते |
| वर्ध् | वर्धते | वर्धेते | वर्धन्ते |
| सेव् | सेवते | सेवेते | सेवन्ते |
| मोद् | मोदते | मोदेते | मोदन्ते |
6. बहुविकल्पीय प्रश्नाः
(क) “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इत्यस्य मुख्य आशयः कः अस्ति?
उत्तरम् – (3) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः।
(ख) गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति?
उत्तरम् – (2) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्।
(ग) “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्” इत्यस्य तात्पर्यं किम्?
उत्तरम् – (3) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः।
(घ) छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः?
उत्तरम् – (3) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः।
(ङ) “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इति वाक्यं कः अवदत्?
उत्तरम् – (2) चाणक्यः।
शब्दार्थाः
| संस्कृत शब्दः | हिन्दी अर्थ |
|---|---|
| अपव्ययः | फिजूल खर्च |
| अर्थोपार्जनम् | धन कमाना |
| आजीविका | जीविकोपार्जन |
| आर्थिकसाक्षरता | वित्तीय साक्षरता |
| न्यायपूर्णम् | न्यायसंगत |
| सञ्चयः | बचत |
| स्वावलम्बी | आत्मनिर्भर |
| त्वरिताहारः | फास्ट फूड |
| विपन्ना | संकटग्रस्त |
| मूलभूतानाम् | मौलिक |
| यथार्थतत्त्वम् | वास्तविक तत्त्व |
| नियतनिक्षेपः | सावधि जमा (FD) |
| आवृत्तिनिक्षेपः | आवर्ती जमा (RD) |
याद रखने योग्य सूत्र:
“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।”
अर्थात् धर्म से सुख प्राप्त होता है और धर्म के पालन के लिए अर्थ (धन) आवश्यक है।
No comments:
Post a Comment